| AT, ATX Güç Kaynaklarının Ek Kaynak Olarak Kullanımı | Yazar: Berkan Metin |
||
|
|||
İlerleyen teknoloji ile beraber yeni çıkan bazı ürünlerin güç tüketimi de artıyor. Bu aç canavarları doyurmak ise hiçte basite alınmayacak kadar önemli bir konu. Elinizde ikinci bir AT veya ATX güç kaynağı mevcut ise bu cihazı bilgisayar sisteminizde ek besleme devresi olarak kullanabilmeniz mümkün. Tabii yapılan uyarılara mutlaka uyun ve yazının tamamını okumadan hiçbir işe kalkışmayın.
Öncelikle Switching Power Supply (Anahtarlamalı Güç Kaynağı) konusunda biraz bilgi vermek istiyorum.
Anahtarlamalı Güç Kaynakları
Bu tip besleme devreleri yüksek güç gereksinimi duyulan alanlarda kullanılır. Verimleri lineer devrelere göre yüksektir. Birden fazla çıkış alınabilir. Bu çıkışlar ters kutuplarda olabileceği gibi step up (yukarı doğru) ve step down (aşağı doğru) olarak giriş voltajından aşağıda veya yukarıda gerilim sağlayabilirler.
Anahtarlamalı güç kaynaklarının temel ilkesi giriş geriliminin yüksek frekanslarda anahtarlanarak çıkışa iletilmesidir. Referans voltaja bağlı olarak anahtarlama yapılarak, darbe-peryod oranı değiştirilir. Bu olay Darbe Genliği Modülasyonu (PWM - Pulse Width Modulation) olarak adlandırılır.
Yüksek frekanslarda çalışmanın bir sonucu olarak kullanılan transformatörlerin boyutu dolayısıyla maliyeti düşer. Fakat lineer devrelere göre yapıları karışıktır ve analizlerinin gerçekleştirilmesi zordur. Gürültü seviyeleri ve dalgalılık oranı yüksek olduğu için ek filtreler kullanılması gerekir. Bunlar da dezavantajları arasında sayılabilir.
Bilgisayarlarda kullanılan AT ve ATX tipi kaynakların kullanımı sırasında dikkat edilmesi gereken bazı durumlar söz konusudur. Cihazın kalitesi, barındırdığı özelliklerle artıyor. Bunlardan en önemlileri kısa devre, yüksek akım ve ısıl korumalardır. Örneğin kısa devre koruması olmayan bir cihazı ele alalım: montaj sırasında dikkatsizlik sonucu çıkışların kısa devre olması sonucunda elinizdeki cihazı bozabilirsiniz.
Çeşitli güç kaynakları
Öte yandan bu tip kaynaklarda yük dengesinden söz edilir. Birden fazla çıkışları olduğu için çekilen akım, bu çıkışlara dengeli bir biçimde dağıtılmalıdır. Bunun sonucu olarak eğer sadece +12 V çıkışı kullanırsanız cihazınızın çıkış transistörleri doğrudan bozulacaktır. Bazı cihazlarda +12 V ve +5 V çıkışları beraber kullanılarak (örneğin bir CD-ROM sürücüsü takarak) çalıştırılması mümkün iken bazılarında +5 V ve +3.3 V’ luk iki çıkışı dengeledikten sonra diğer çıkışları kullanmanız gerekiyor. Bunun sebebi, yük regülasyonunun +5 V çıkışına göre veya hem +5 V hem +3.3 V çıkışlarına göre yapılıyor olmasıdır. Tüm bunlardan çıkardığımız sonuç: AT ve ATX güç kaynağımızı kesinlikle yüksüz çalıştırmayacağız ve eğer çalıştırmak istiyorsak sadece +12 V kullanan fan gibi cihazları bağlamayacağız. Bunu sağlamak için ikinci güç kaynağınıza bir CD-ROM ve floppy sürücü takarsanız sanırım yeterli olacaktır.
Fakat kimi kaliteli cihazlarda bu çıkışlar ayrı ayrı dizayn edildiğinden dolayı herhangi bir çıkışı tek başına kullanabilmeniz mümkün. Bu özellik tabii ki maliyeti, bunun sonucu olarak son kullanıcı fiyatını artıran bir durum olarak bize dönmekte.
Bu noktada son paragraflarda yazdıklarımı dikkate alarak, güç kaynağınızı sağlıklı bir biçimde çalıştırmanızı öneriyorum. AT, ATX tipi güç kaynaklarının konnektörlerine ait bilgileri (kablo renkleri, anlamları, görevleri, voltaj seviyeleri) buraya tıklayarak indireceğiniz dosyalar içerisinden bulabilirsiniz. Bu dosyaları edinmeniz yazının ilerleyen kısımlarında, montaj aşamasında, bize lazım olacağından dolayı önemlidir.
AT Güç Kaynağının AT veya ATX Güç Kaynağı ile Tetiklenmesi
AT güç kaynakları eski tip cihazlardır. Soft on/off gibi fonksiyonları yoktur. Güç kaynağını açıp, kapatmak için 220 V girişi seri olarak bir anahtar ile aktif hale getirilir. Hal böyle olunca eski Windows sistemlerde bilgisayarın güvenli olarak kapanmaya hazır olduğuna dair bir mesaj, ekranda görüntülenir. Sonrasında kullanıcı anahtar yardımıyla sistemden tüm gücü keser.
Biz bu seri anahtarı röle veya triyak ile değiştirerek, soft on/off’ a benzer bir özellik katacağız. Fakat bu özelliği anakarttan değil zaten hazır halde soft on/off özelliği bulunan ATX tipi kaynak ile gerçekleştireceğiz. Aynı devreyi sisteminizde ATX yerine AT tipi güç kaynağı bulunuyorsa da kullanabilirsiniz.
Bu işlemlere geçmeden önce bazı uyarıları göz önünde bulundurmanızı istiyorum:
|
Bu uyarıları mutlaka dikkate alın. Elektrik akımı, nasıl kullanılacağının bilindiği durumlarda insan hayatını kolaylaştırır. Eğer ne yaptığınızı bilmiyorsanız ciddi tehlikelerle karşılaşabilirsiniz.
Röle ile kontrol
AT güç kaynağımızı bir röle ile elektro-mekanik olarak aktif hale getireceğiz. Bu işlem için gerekli olan malzemeler:
|
Bu malzemelerden biraz bahsedelim. Rölemiz elektro-mekanik bir anahtardır. Ufak bir plastik kutu içerisinde yerleştirilmiş olan bir bobin ve bobinin çekim kuvveti ile hareket eden bir anahtardan ibarettir. Bobin uçlarına +12 V gerilim uygulayınca bobin tepesinde bulunan L şeklindeki metal parçayı kendine doğru çeker. Bir eksen üzerinde hareket eden bu metal parçanın diğer kısmı ise kendisine bağlı olan plastik malzemeyi iter. Plastik malzemenin üzerinde metal bir kontak mevcuttur. Bu kontak, gerilim uygulanmadan önce temas ettiği kontaktan ayrılır, diğer kontağa temas eder. Bizler, gerilimin bir ucunu plastik üstündeki kontağa, diğerini de diğer iki kontaktan birine bağlayarak, anahtarlama olayını gerçekleştireceğiz.
Röle ve bacak numaraları
Diyotumuz ise bildiğiniz üzere ters gerilim uygulandığında devrede yokmuş gibi davranan bir malzemedir. İleri yönde kutuplandığı zaman ise tipik olarak üzerine 0.7 V düşer . Bu voltaj aynı zamanda rölemizin bobin uçlarına uygulanacak fakat 0.7 V’ luk gerilim doğal olarak bizim +12 V’ luk rölemizi harekete geçiremeyecek. Kısaca diyotumuz rölemizi ters kutuplamadan korumak amacıyla konulmuştur.
|
|
Diyot olmadan da rölemiz çalışır, yani kullanmanız şart değil. Ufak bir koruma önlemidir. Devremizin montaj şemasında bu olayı daha kolay yorumlayacağınızı umuyorum.
Röle ile Kontrol - Montaj
Devremizin derli toplu durması için montajı delikli kart üzerine kuracağız. Bu kartlar sayesinde küçük devreleri rahatlıkla kurabiliriz.
DİKKAT: Sonraki uygulamalara geçmeden önce AT güç kaynağınızın şehir şebekesi ile olan bağlantısının olmamasına dikkat edin. Yani, fişini çekin!
Önce AT güç kaynağımızın anahtarı üzerinde uğraşmamız gerekiyor. Aşağıdaki resimlerde de görebileceğiniz üzere anahtar bir tür kauçuk ile yalıtılmış. Bu kaplamayı kesip, çıkartıyoruz. İkinci resimde kabloların anahtara lehimlenmiş olduğunu görüyorsunuz. Lehimleri söküp kabloları kurtarıyoruz. Kimi cihazlarda kablolar, lehimlenmek yerine “pabuç” olarak tabir edilen malzemelerle takıp, çıkartılabilecek durumda olabilirler.
|
|
Anahtardan sökülen kablolar
Peki bu 4 kabloyu nasıl kullanacağız? Aşağıdaki şemadan anlayabileceğiniz üzere siyah ile kahverengiyi birleştirip, mavi ile beyaz arasına röleyi yerleştireceğiz. Bu noktada bir uyarıda bulunmakta fayda var. Gördüğüm bir çok AT güç kaynağında kablo renkleri aynıydı ve kablo bağlantısı cihazın üzerinde aşağıdakine benzer bir şema ile gösterilmişti. Bu bir standart fakat elinizdeki cihazda kablo renkleri farklı olabilir; uyanık olmanızda fayda var.
Kabloların bağlantı şeması
Siyah renkli kabloyla, kahverengi olanı birleştirip, lehimleyin. Ardından elektrik bandı ile iyice sarmalayın; açıkta bir şey kalmasın. Bu işlemden sonra sardığınız kabloyu çıktığı yere kıvırıp, tekrar bantla sarın ve sabitleyin. Mavi ve beyaz kablomuza şimdilik dokunmuyoruz.
Kabloların düzenlenmiş hali
Kablolarınız kullanıma hazırsa devremizi kurmaya başlayabiliriz. Öncelikle şemamıza bir göz atalım:
Röleye ait devre şeması. Uyarılara dikkat!
Şemamız oldukça basit. Basit fakat yüksek gerilim riskine dikkatinizi çekmek istiyorum. Lütfen montaj ve kullanım sırasında yukarıda yaptığım uyarıları kulak ardı etmeyip, uygulayın.
Delikli kartımızı uygun ölçülerde kestikten sonra rölemizi üzerine oturtuyoruz. Lehimlerini yaptıktan sonra mavi ve beyaz kablomuzun montajını yapmanız gerekiyor. Mavi kabloyu 5 numaralı pine, beyaz olanı ise 4 numaraya lehimleyin.
Röle karta monte edildikten sonra düzenlenen kablolarda devreye eklenmiş
Sıradaki aşama diyotun montajı. Önceki yazılarımda geçen uygulamalarda olduğu gibi bu yazıda geçen uygulamalarda da birer diyot var. Diyotumuzun yönüne dikkat ederek bacaklarını deliklerden geçirip, rölemizin 1 ve 2 numaralı pinlerine lehimliyoruz. Diyotumuzun çizgili olan tarafı yani katodu 1. pine, anodu 2. pine montajlanacak.
Diyotun montajlanmış hali
Sıra geldi rölemizin tetiklenmesi için uygulanacak gerilimi taşıyan kabloların montajını yapmaya. Ben karışıklık olmaması açısından +12 V’ un gireceği kabloyu sarı bulamadığım için açık kahve, toprak için ise siyah bir kablo kullandım. Sizlerde en azından toprak için siyah renkli bir kablo kullanırsanız iyi olur. Siyah kabloyu 2. pine, diğer kabloyu 1. pine lehimleyin.
Asıl güç kaynağından gelen kabloların montajı
En son montajını yaptığımız iki kablo sistemimizde hali hazırda çalışan AT veya ATX güç kaynağımıza bağlanacak. Ben bağlantı noktası olarak floppy güç kablosunu kullandım. Röleye bağlı olan siyah kabloyu yine floppy güç konnektöründe bulunan siyah kabloyla birleşecek. Diğer renkli kablo ise sarı kabloyla. Aşağıdaki resimlerde durumu daha iyi görebilirsiniz.
Floppy konnektörüne bağlantı
|
|
Floppy güç kablosu yerine molex konnektörleri de kullanabilirsiniz. Fakat bu kadar ince kabloları bir molexe sabitlemekte zorlanabilirsiniz. Tabii kabloları konnektöre yerleştirdikten sonra güzelce bantlamayı unutmayın. Kablolar yerlerinden çıkıp sağa sola temas edebilirler.
Bu işlemlerden sonra AT veya ATX güç kaynağınız aktif hale getirilince röleniz tetiklenerek AT güç kaynağınızda aktif hale gelecektir. Bu işi gerçekleştirmenin bir yolu daha var, yazıyı okumaya devam edin.
